Hisoblash texnikasi tarixi

Birinchi abak

Bobil abaki hisob-kitoblarni bajarish vaqtini qisqartirish uchun ishlab chiqilgan.

Oldingi bobda aytilganidek, murakkab sanashni bobilliklar ixtiro qilgan deb hisoblaymiz.

Ehtimol, mil. avv. 2700–2300-yillarda birinchi abak — 60 raqamli sanoq tizimining xonalarini belgilovchi ketma-ket ustunlardan iborat jadval paydo bo‘lgan.

---

Abak 2.0

Rim abaki hisob-kitoblarni bajarish vaqtini qisqartirish uchun 10 raqamli Rim sonlaridan foydalangan:

Rasm: 1911-yilgi Encyclopedia Britannica (jamoat mulki).

Rimliklar bobilliklar ishlatgan avvalgi abaklarning ko‘chma, 10 asosli versiyasi bo‘lgan Rim abakini ishlab chiqdi.

Bu dunyodagi birinchi qo‘lda olib yuriladigan kompyuter edi. Undan Rim muhandislari, savdogarlar va soliq yig‘uvchilar foydalangan.

---

Analog kompyuterlar

Ayirmalar mashinasi (Difference Engine, Charles Babbage, 1822) — murakkab matematik funksiyalarni hisoblash vaqtini qisqartirish uchun mo‘ljallangan mexanik mashina.

Analitik mashina (Analytical Engine, Charles Babbage, 1833) — arifmetika, mantiq va xotira kabi zamonaviy kompyuter elementlari bilan loyihalashtirilgan mexanik mashina.

Bu ikkala "kompyuter" ham matematik hisob-kitoblarni bajarish uchun 10 raqamli (o‘nlik) mexanik tishli g‘ildiraklardan foydalangan:

(Charles Babbage’ning Analitik mashinasi. Science Museum. London)

---

---

Raqamli kompyuterlar

Raqamli kompyuterlar hisob-kitoblarni bajarish uchun 0/1 kalitlaridan foydalanadi. Ular 230 kabi analog qiymatlardan farqli ravishda 11100110 kabi ikkilik qiymatlar bilan ishlaydi.

O‘zingiz sinab ko‘ring:

Birinchi elektr raqamli kompyuterni Germaniyada Konrad Zuse loyihalashtirgan va qurgan (1941).

U 0/1 kalitlari sifatida 2600 ta elektr relesidan foydalangan. Takt chastotasi taxminan 5 Hz edi.

Zuse Z3 nusxasi. Deutsches Museum. Myunxen.

---

Elektron kompyuterlar

Birinchi avlod kompyuterlari (1945-1950) ikkilik kalitlar sifatida vakuum lampalardan foydalangan.

Vakuum lampalar elektr relelaridan ancha tezroq ishlaydi.

Bu kompyuterlarning takt chastotasi 500 KHz dan 1 Mhz gacha bo‘lgan.

---

Ikkinchi avlod kompyuterlari

Ikkinchi avlod kompyuterlari (1950-1960) ikkilik 0/1 kalitlari sifatida tranzistorlardan foydalangan.

Tranzistorlar vakuum lampalardan ancha tezroq ishlaydi.

---

Uchinchi avlod kompyuterlari

Uchinchi avlod kompyuterlari (1960) ikkilik kalitlar sifatida integral sxemalardan foydalangan.

Integral sxemalar tranzistorlardan ancha tezroq ishlaydi.

---

Kompyuter tezligi

Birinchi elektr kompyuter sekundiga 5 ta buyruq bajara olardi.

Birinchi elektron kompyuter sekundiga 5000 ta buyruq bajargan.

Birinchi shaxsiy kompyuter (PC) sekundiga 5 million buyruq bajargan.

AMD sekundiga 1 milliard buyruq tezligiga erishgan birinchi shaxsiy kompyuter bo‘ldi.

Bugungi kunda iPhone 12 sekundiga 11 milliard buyruq bajara oladi.

---

Qachon boshlandi? Qayerda tugaydi?

Yuqoridagi tarixdan quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin:

• Kompyuterlar hisob-kitoblarni bajarish uchun yaratilgan
• Charles Babbage birinchi mexanik kompyuterni yaratgan
• Birinchi raqamli kompyuterlar elektromexanik kalitlardan foydalangan
• Vakuum lampalar elektromexanik kalitlardan ancha tezroq ishlaydi
• Tranzistorlar vakuum lampalardan ancha tezroq ishlaydi
• Integral sxemalar tranzistorlardan ancha tezroq ishlaydi
• Kelajak kompyuterlari inson miyasidan tezroq bo‘ladimi?

---

Insonlardan aqlliroqmi?

Agar Mur qonuniga ishonsak:

2020-yilda kompyuterlarning quvvati sichqon miyasi darajasida.

2030-yilda kompyuterlar inson miyasi darajasidagi quvvatga ega bo‘lishi mumkin:

Manba: Ray Kurzweil