Sun’iy intellekt tarixi
Sun’iy intellekt va mashinali o‘rganish tarixi
| 1950 | Alan Turing "Computing Machinery and Intelligence" maqolasini nashr etdi |
| 1952 | Arthur Samuel shashka o‘ynaydigan, o‘z-o‘zini o‘qitadigan dastur yaratdi |
| 1956 | John McCarthy konferensiyada sun’iy intellekt (Artificial Intelligence) atamasini qo‘lladi |
| 1957 | Sonli va ilmiy hisoblashlar uchun birinchi dasturlash tili (FORTRAN) |
| 1958 | Sun’iy intellekt uchun birinchi dasturlash tili (LISP) |
| 1959 | Arthur Samuel mashinali o‘rganish (Machine Learning) atamasini qo‘lladi |
| 1959 | John McCarthy va Marvin Minsky MIT sun’iy intellekt loyihasiga (MIT Artificial Intelligence Project) asos soldi |
| 1961 | General Motors yig‘uv konveyerida birinchi sanoat roboti (Unimate) |
| 1965 | Joseph Weizenbaum yaratgan ELIZA istalgan mavzuda muloqot qila oladigan birinchi dastur bo‘ldi |
| 1972 | Birinchi mantiqiy dasturlash tili (PROLOG) |
| 1991 | AQSh qo‘shinlari Fors ko‘rfazi urushida DART tizimidan (logistikani avtomatik rejalashtirish va jadvallashtirish) foydalandi |
| 1997 | Deep Blue (IBM) shaxmat bo‘yicha jahon chempionini yengdi |
| 2002 | Birinchi robot-changyutgich (Roomba) |
| 2005 | O‘zi boshqariladigan avtomobil (STANLEY) DARPA musobaqasida g‘olib chiqdi |
| 2008 | Nutqni tanishda katta yutuq (Google) |
| 2011 | Neyron tarmoq yo‘l belgilarini tanishda insonlardan ustun keldi (99.46% ga qarshi 99.22%) |
| 2011 | Apple Siri |
| 2011 | Watson (IBM) Jeopardy! viktorinasida g‘olib chiqdi |
| 2014 | Amazon Alexa |
| 2014 | Microsoft Cortana |
| 2014 | O‘zi boshqariladigan avtomobil (Google) shtatning haydovchilik imtihonidan o‘tdi |
| 2015 | Google AlphaGo Go stol o‘yinida bir qancha chempion-insonlarni mag‘lub etdi |
| 2016 | Hanson Robotics kompaniyasining insonsimon roboti Sofia |
Nega aynan hozir sun’iy intellekt?
Mashinali o‘rganish sohasidagi eng buyuk innovatorlardan biri "sun’iy intellektning otasi" sifatida keng e’tirof etilgan John McCarthy edi.
1950-yillarning o‘rtalarida McCarthy "sun’iy intellekt" (Artificial Intelligence) atamasini kiritdi va uni "aqlli mashinalar yaratish haqidagi fan" deb ta’rifladi.
Algoritmlar o‘shandan beri mavjud. Nega sun’iy intellekt aynan hozir qiziqarliroq bo‘lib qoldi?
Javob:
- Hisoblash quvvati yetarlicha kuchli bo‘lmagan
- Kompyuter xotirasi yetarlicha katta bo‘lmagan
- Katta ma’lumotlar (big data) mavjud bo‘lmagan
- Tezkor internet mavjud bo‘lmagan
Yana bir kuchli omil — yirik kompaniyalarning (Google, Microsoft, Facebook, YouTube) katta sarmoyalari, chunki ularning ma’lumotlar to‘plamlari an’anaviy usullar bilan qayta ishlash uchun haddan tashqari kattalashib ketdi.
Inson va mashina
| Inson | Kompyuter |
|---|---|
| Aqlli | Aqlsiz |
| Sekin | Tez |
| Noaniq | Aniq |
Qiziqarli savollar
Sun’iy intellektni o‘rganish ko‘plab qiziqarli savollarni tug‘diradi:
"Kompyuterlar insonlar kabi fikrlay oladimi?"
"Kompyuterlar insonlardan aqlliroq bo‘la oladimi?"
"Kompyuterlar dunyoni egallab olishi mumkinmi?"
Mashinalar og‘zaki buyruqlarni tushuna oladi, yuzlarni taniy oladi, avtomobil boshqara oladi va o‘yinlarni bizdan yaxshiroq o‘ynay oladi.
Ular oramizda yurishigacha qancha vaqt qoldi?
Sun’iy intellekt haqidagi filmlar
 |
Metropolis Nemis ilmiy-fantastik dramasi (1927). Kelajakda boy sanoatchilar, biznes magnatlari va ularning yuqori lavozimli xodimlari ulkan osmono‘par binolardan turib Metropolis shahrini boshqaradi, yer ostida yashovchi ishchilar esa shaharni harakatga keltiruvchi ulkan mashinalarni ishlatish uchun mashaqqatli mehnat qiladi. Tarixdagi eng buyuk va eng ta’sirli filmlardan biri sifatida baholangan. 2001-yilda YUNESKOning "Jahon xotirasi" reyestriga kiritilgan va bu sharafga muyassar bo‘lgan birinchi film bo‘lgan. |
| The Day the Earth Stood Still Amerika ilmiy-fantastik filmi (1951). 1995-yilda AQSh Milliy film reyestri tomonidan madaniy, tarixiy yoki estetik jihatdan ahamiyatli deb baholangan. | |
 | 2001:a Space Odyssey Epik ilmiy-fantastik film (1968). 1991-yilda AQSh Kongressi kutubxonasi tomonidan madaniy, tarixiy yoki estetik jihatdan ahamiyatli film sifatida saqlab qolish uchun Milliy film reyestriga tanlangan. |
| Westworld Amerika ilmiy-fantastik vesterni (1973). Kattalar uchun mo‘ljallangan istirohat bog‘ida insonlardan farqlab bo‘lmaydigan androidlar yashaydigan 3 ta dunyo bor: G‘arb dunyosi (Amerikaning Yovvoyi G‘arbi), O‘rta asrlar dunyosi (O‘rta asrlar Yevropasi) va Rim dunyosi (Pompey shahri). Westworld — sun’iy intellektdan bizning ko‘nglimizni ochish va orzu-xayollarimizni ro‘yobga chiqarishimizga imkon berish uchun qanday foydalanish mumkinligi haqidagi hikoya. | |
 | Star Wars Epik kosmik opera filmi (1977). 50-"Oskar" marosimida 7 ta mukofotni (jumladan, "Eng yaxshi film" nominatsiyasida) qo‘lga kiritgan. The Empire Strikes Back (1980) va Return of the Jedi (1983) filmlari Star Wars trilogiyasini yakunlagan. 1989-yilda AQSh Kongressi kutubxonasi tomonidan madaniy, tarixiy yoki estetik jihatdan ahamiyatli film sifatida saqlab qolish uchun Milliy film reyestriga tanlangan. |
| 1977 | Demon Seed |
| 1982 | Blade Runner |
| 1983 | WarGames |
| 1984 | The Terminator |
| 1985 | D.A.R.Y. Ilmiy-fantastik film. DARYL ("Data-Analyzing Robot Youth Lifeform") — hukumat tomonidan yaratilgan sun’iy intellekt tajribasi. |
| 1986 | Short Circuit |
| 1987 | RoboCop |
| 1994 | Star Trek |
| 1999 | Bicentennial Man |
 | The Matrix Ilmiy-fantastik jangari film (1999). 2012-yilda Kongress kutubxonasi tomonidan madaniy, tarixiy yoki estetik jihatdan ahamiyatli film sifatida saqlab qolish uchun AQSh Milliy film reyestriga tanlangan. |
| 2001 | A.I. (Spielberg) |
| 2004 | I, Robot |
| 2009 | Moon |
 |
Her Ilmiy-fantastik romantik drama (2013). Theodore ayol ovozi orqali jonlantirilgan, sun’iy intellektga ega virtual yordamchi Samantha bilan munosabatga kirishadi. Film kelajakda sun’iy yordamchilar qanday bo‘lishi mumkinligi va biz hatto ularni sevib qolishimiz mumkinligi haqida tasavvur beradi. |
| 2013 | The Machine |
| 2014 | Autómata |
 |
The Imitation Game Tarixiy drama (2014). Andrew Hodgesning "Alan Turing: The Enigma" biografik kitobi asosida suratga olingan. Film nomi Alan Turing 1950-yilda chop etilgan "Computing Machinery and Intelligence" nomli mashhur maqolasida "Mashinalar fikrlay oladimi?" degan savolga javob berish uchun taklif qilgan o‘yinga ishora qiladi. |
| 2015 | Ex Machina |
| 2016 | Westworld HBO seriali. "Westworld" tematik bog‘ida mehmonlarning har qanday istagini bajarishga dasturlangan "xostlar" (insonlardan farqlab bo‘lmaydigan biomexanik robotlar) yashaydi. Westworld — sun’iy intellektdan bizning ko‘nglimizni ochish va orzu-xayollarimizni ro‘yobga chiqarishimizga imkon berish uchun qanday foydalanish mumkinligi haqidagi hikoya. |
| 2016 | Infinity Chamber Ilmiy-fantastik film. Kompyuter virusi yordamida hukumat operatsiyasini sabotaj qilgan odam Howard ismli sun’iy intellektli kompyuter nazorat qiladigan avtomatlashtirilgan qamoqxonada saqlanadi. |
| 2019 | I am Mother |
| 2019 | iHuman Sun’iy intellekt, ijtimoiy nazorat va hokimiyat haqidagi hujjatli film. Bu texnologiya hayotimizni, jamiyatimizni va kelajagimizni qanday o‘zgartirayotgani haqida. |
| 2020 | Coded Bias Sun’iy intellekt va bu texnologiyaga singib ketgan tarafkashlik (bias) haqidagi batafsil hujjatli film. |
W3Schools Pathfinder
Yutuqlaringizni kuzating – bu bepul!