Ma’lumotlar

Ma’lumotlar nima?

Ma’lumotlar turli narsalar bo‘lishi mumkin.

Mashinali o‘rganishda ma’lumotlar — faktlar to‘plamidir:

---

Intellektga ma’lumotlar kerak

Inson intellektiga ma’lumotlar kerak:

Ko‘chmas mulk agenti narxlarni baholash uchun sotilgan uylar haqidagi ma’lumotlarga muhtoj.

Sun’iy intellektga ham ma’lumotlar kerak:

Mashinali o‘rganish dasturiga narxlarni baholash uchun ma’lumotlar kerak.

---

Sog‘liqni saqlash

Sog‘liqni saqlash va hayot haqidagi fanlar (life sciences) sohasida bemorlarga ko‘rsatiladigan tibbiy yordamni yaxshilash va hayotlarni saqlab qolish yo‘llarini o‘rganish uchun aholi salomatligi va bemorlar haqidagi ma’lumotlar yig‘iladi.

Biznes

Ko‘plab sohalardagi eng muvaffaqiyatli kompaniyalar ma’lumotlarga tayanib ish yuritadi. Ular kompaniya qanday qilib yaxshiroq ishlashi mumkinligini bilish uchun murakkab ma’lumotlar tahlilidan foydalanadi.

Moliya

Banklar va sug‘urta kompaniyalari strategik qarorlar qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash uchun mijozlar, kreditlar va omonatlar haqidagi ma’lumotlarni yig‘adi va baholaydi.

---

Ma’lumotlarni saqlash

Eng ko‘p yig‘iladigan ma’lumotlar — sonlar va o‘lchovlar.

Ma’lumotlar ko‘pincha qiymatlar orasidagi bog‘liqlikni ifodalovchi massivlarda saqlanadi.

Ushbu jadvalda uy narxlari ularning o‘lchamiga qarab keltirilgan:

---

Miqdoriy va sifatiy ma’lumotlar

Miqdoriy ma’lumotlar sonlardan iborat:

• 55 ta avtomobil
• 15 metr
• 35 nafar bola

Sifatiy ma’lumotlar tavsifiy bo‘ladi:

• Havo sovuq
• Bu uzun
• Qiziqarli bo‘ldi

---

---

Yoppasiga kuzatish yoki tanlanma

Yoppasiga kuzatish (census) — guruhning har bir a’zosi haqida ma’lumot yig‘ish.

Tanlanma (sample) — guruhning ayrim a’zolari haqida ma’lumot yig‘ish.

Agar qancha amerikalik sigaret chekishini bilmoqchi bo‘lsak, AQShdagi har bir odamdan so‘rashimiz (yoppasiga kuzatish) yoki 10 000 kishidan so‘rashimiz (tanlanma) mumkin.

Yoppasiga kuzatish aniq, lekin uni o‘tkazish qiyin. Tanlanma noaniq, lekin uni o‘tkazish osonroq.

---

Tanlanmaga oid atamalar

Bosh to‘plam (population) — biz ma’lumot yig‘moqchi bo‘lgan shaxslar (obyektlar) guruhi.

Yoppasiga kuzatish — bosh to‘plamdagi har bir shaxs haqidagi ma’lumot.

Tanlanma — bosh to‘plamning bir qismi haqidagi ma’lumot (butun to‘plamni ifodalash uchun).

---

Tasodifiy tanlanmalar

Tanlanma bosh to‘plamni ifodalashi uchun u tasodifiy tarzda yig‘ilishi kerak.

Tasodifiy tanlanma — bosh to‘plamning har bir a’zosi unga tushish uchun teng imkoniyatga ega bo‘lgan tanlanma.

---

Tanlanma siljishi (Sampling Bias)

Tanlanma siljishi (xatolik) tanlanmalar ayrim shaxslarning tanlanmaga kiritilish ehtimoli kamroq (yoki ko‘proq) bo‘ladigan tarzda yig‘ilganda yuzaga keladi.

---

Katta ma’lumotlar (Big Data)

Katta ma’lumotlar — insonlar ilg‘or mashinalar yordamisiz qayta ishlay olmaydigan ma’lumotlar.

Katta ma’lumotlarning hajm bo‘yicha aniq ta’rifi yo‘q, ammo biz uzluksiz ravishda tobora ko‘proq ma’lumot yig‘ayotganimiz va ularni tobora arzonroq saqlayotganimiz sababli ma’lumotlar to‘plamlari (dataset) tobora kattalashib bormoqda.

---

Ma’lumotlarni intellektual tahlil qilish (Data Mining)

Katta ma’lumotlar bilan birga murakkab ma’lumotlar tuzilmalari ham paydo bo‘ladi.

Katta ma’lumotlarni qayta ishlashning katta qismi ma’lumotlarni tozalashdan iborat.