C bitli operatorlar

C bitli operatorlar

Eslatma: Bu C tilidagi ancha murakkab mavzu. Agar dasturlashda yangi bo‘lsangiz va u avvaliga qiyin tuyulsa, xavotir olmang - bitli operatorlar asosan tizimli dasturlash, apparatni boshqarish yoki unumdorlikni optimallashtirish kabi maxsus hollarda qo‘llaniladi.

C tilida bitli operatorlar sonlarni ikkilik shaklda tashkil etuvchi bitlar (1 va 0 lar) bilan bevosita ishlash imkonini beradi.

Kompyuterdagi har bir butun son ikkilik shaklda saqlanadi, ya’ni u 0 yoki 1 bo‘lgan bitlar (ikkilik raqamlar) yordamida ifodalanadi. Bitli operatorlar bu bitlarni solishtirish, birlashtirish, siljitish yoki teskarisiga o‘zgartirish imkonini beradi.

Bitli operatorlar ro‘yxati

Ikkilik misol

Ikkita butun sondan boshlaylik:

int a = 6;  // 0110 in binary
int b = 3;  // 0011 in binary

Turli bitli operatorlar bu qiymatlar ustida qanday ishlashi quyida ko‘rsatilgan:

O‘nlik va ikkilik qiymatlar

Quyida o‘nlik sonlar ikkilik shaklda (16 bitli formatda) qanday ko‘rinishini ko‘rsatuvchi kichik ma’lumotnoma jadvali keltirilgan:

 0 = 0000000000000000
 1 = 0000000000000001
 2 = 0000000000000010
 3 = 0000000000000011
 4 = 0000000000000100
 5 = 0000000000000101
 6 = 0000000000000110
 7 = 0000000000000111
 8 = 0000000000001000
 9 = 0000000000001001
10 = 0000000000001010
11 = 0000000000001011
12 = 0000000000001100

Bitli AND (&)

& operatori har bir bitni solishtiradi va faqat ikkala bit ham 1 bo‘lgandagina 1 qaytaradi.

int a = 6;   // 0110
int b = 3;   // 0011

int result = a & b;
printf("Result: %d\n", result); // 2 (0010)

Bitli OR (|)

| operatori bitlardan istalgan biri 1 bo‘lsa, bitni 1 ga o‘rnatadi.

int a = 6;   // 0110
int b = 3;   // 0011

int result = a | b;
printf("Result: %d\n", result); // 7 (0111)

Bitli XOR (^)

^ operatori faqat bitlar har xil bo‘lgandagina 1 qaytaradi.

int a = 6;   // 0110
int b = 3;   // 0011

int result = a ^ b;
printf("Result: %d\n", result); // 5 (0101)

Bitli NOT (~)

~ operatori har bir bitni teskarisiga o‘zgartiradi (0 1 ga, 1 esa 0 ga aylanadi).

int a = 5; // 00000101

int result = ~a;
printf("Result: %d\n", result); // -6 on most systems

Chapga siljitish (<<)

<< operatori bitlarni chapga siljitadi va o‘ng tomonni 0 lar bilan to‘ldiradi. Bu 2 ning darajalariga ko‘paytirish bilan bir xil.

int a = 3; // 00000011

int result = a << 2;
printf("Result: %d\n", result); // 12 (3 * 2^2)

O‘ngga siljitish (>>)

>> operatori bitlarni o‘ngga siljitadi. Bu 2 ning darajalariga bo‘lish bilan bir xil. Ishorali butun sonlarda tizimga qarab ishora biti saqlanib qolishi mumkin.

int a = 12; // 00001100

int result = a >> 2;
printf("Result: %d\n", result); // 3 (12 / 2^2)

Hayotiy misol: bayroqlar va ruxsatlar

Bitli operatorlar ko‘pincha bayroqlar (flags) yordamida bitta butun sonda bir nechta parametrni saqlash uchun ishlatiladi.

#define READ  1  // 0001
#define WRITE 2  // 0010
#define EXEC  4  // 0100

int permissions = READ | WRITE;  // user can read and write

if (permissions & READ) {
  printf("Read allowed\n");
}
if (permissions & WRITE) {
  printf("Write allowed\n");
}
if (permissions & EXEC) {
  printf("Execute allowed\n");
}

Bu misolda foydalanuvchida READ va WRITE ruxsatlari bor, lekin EXEC ruxsati yo‘q.

Xulosa

• Bitli operatorlar butun sonlarning alohida bitlari ustida ishlaydi
• &: AND - ikkala bit ham 1 bo‘lishi kerak
• |: OR - bitlardan istalgan biri 1 bo‘lishi mumkin
• ^: XOR - faqat bitta bit 1 ga teng
• ~: NOT - barcha bitlarni teskarisiga o‘zgartiradi
• <<: chapga siljitish - 2 ning darajalariga ko‘paytiradi
• >>: o‘ngga siljitish - 2 ning darajalariga bo‘ladi