Tarmoq asoslari
Protokollar va tarmoqlar
Kiberxavfsizlik mutaxassislari kompyuterlar o‘zaro qanday aloqa qilishini puxta tushunishi juda muhim. Kompyuter tarmoqlarida, ilovalardan foydalanganda kuzatish mumkin bo‘lgan narsalarga qaraganda, parda ortida ancha ko‘proq jarayonlar kechadi.
OSI modeli
OSI ("Open Systems Interconnection" — ochiq tizimlarning o‘zaro bog‘lanishi) modeli tarmoqlar orqali aloqa qilish uchun zarur bo‘lgan turli qismlarni standartlashtirishning oson va tushunarli usulini ifodalaydi.
Model talablarni bir nechta qatlamlarga ajratish orqali tarmoqda aloqa qilish uchun nima talab qilinishini aniq ko‘rsatib beradi.
OSI modeli quyidagicha ko‘rinadi:
| Qatlam | Vazifasi |
|---|---|
| 7 - Amaliy (Application) | Inson ma’lumotlar va axborotni qayta ishlaydigan joy |
| 6 - Taqdimot (Presentation) | Ma’lumotlarning foydalanishga yaroqli formatda bo‘lishini ta’minlaydi |
| 5 - Seans (Session) | Ulanishlarni ushlab turishga qodir |
| 4 - Transport | Ma’lumotlar so‘rovlarni qayta ishlashga qodir xizmatga uzatiladi |
| 3 - Tarmoq qatlami (Network Layer) | Paketlar tarmoqda qaysi yo‘l bo‘ylab harakatlanishi uchun javob beradi |
| 2 - Kanal (Data Link) | Paketlar qaysi jismoniy qurilmalarga borishi uchun javob beradi |
| 1 - Fizik (Physical) | Ma’lumotlarni uzatish uchun jismoniy infratuzilma |
Yuqori 3 ta qatlam odatda operatsion tizim ichida dasturiy ta’minot sifatida amalga oshiriladi:
| Qatlam | Qayerda amalga oshiriladi |
|---|---|
| 7 - Amaliy (Application) | Dasturiy ta’minot |
| 6 - Taqdimot (Presentation) | Dasturiy ta’minot |
| 5 - Seans (Session) | Dasturiy ta’minot |
Pastki 3 ta qatlam odatda tarmoqdagi qurilmalar, masalan, kommutatorlar (switch), marshrutizatorlar (router) va tarmoqlararo ekranlar (firewall) ichida apparat ta’minoti sifatida amalga oshiriladi:
| Qatlam | Qayerda amalga oshiriladi |
|---|---|
| 3 - Tarmoq qatlami (Network Layer) | Apparat ta’minoti |
| 2 - Kanal (Data Link) | Apparat ta’minoti |
| 1 - Fizik (Physical) | Apparat ta’minoti |
4-qatlam, ya’ni transport qatlami dasturiy ta’minotni apparat qatlamlari bilan bog‘laydi.
SDN ("Software Defined Networking" — dasturiy boshqariladigan tarmoqlar) — apparat qatlamlarining ko‘proq qismini dasturiy ta’minot orqali amalga oshirish imkonini beruvchi texnologiya.
7-qatlam - Amaliy qatlam (Application Layer)
Ilovaning biznes-mantiqi va funksionalligi shu yerda joylashgan. Foydalanuvchilar tarmoq orqali xizmatlar bilan o‘zaro ishlash uchun aynan shundan foydalanadi. Ko‘pchilik dasturchilar ilovalarni amaliy qatlamda yaratadi.
Siz foydalanadigan ilovalarning aksariyati amaliy qatlamda ishlaydi, boshqa qatlamlarning murakkabligi esa ko‘zdan yashirin bo‘ladi.
7-qatlam ilovalariga misollar:
- HTTP ("Hypertext Transfer Protocol") - Veb-ilovalardan foydalanish imkonini beradi
- FTP ("File Transfer Protocol") - Foydalanuvchilarga fayllarni uzatish imkonini beradi
- SNMP ("Simple Network Management Protocol") - Tarmoq qurilmalari konfiguratsiyalarini o‘qish va yangilash uchun protokol
Bu protokollardan foydalanadigan ko‘plab ilovalar mavjud, masalan, Google Chrome, Microsoft Skype va FileZilla.
Siz bu darsni 7-qatlam orqali o‘qiyapsiz!
6-qatlam - Taqdimot qatlami (Presentation Layer)
Odatda ko‘zga ko‘rinmaydigan qatlam, lekin u ma’lumotlarni moslashtirish, o‘zgartirish va o‘girish uchun javob beradi. Bu ilova va undan pastdagi qatlamlar bir-birini tushunishini ta’minlash uchun kerak.
- Matn va ma’lumotlarni ifodalash uchun ishlatiladigan kodlash sxemalari, masalan, ASCII (American Standard Code for Information Interchange) va UTF (Unicode Transformation Format).
- Xizmatlar uchun shifrlash, masalan, SSL ("Secure Sockets Layer") va TLS ("Transport Security Layer")
- Siqish, masalan, HTTP’ning ko‘plab amalga oshirilishlarida qo‘llaniladigan GZip.
5-qatlam - Seans qatlami (Session Layer)
Bu qatlamning vazifasi ilova va undan pastdagi qatlamlar o‘rtasidagi ulanishlarni boshqarishdir. U ulanishlarni o‘rnatish, ushlab turish va tugatishni o‘z ichiga oladi; bunday ulanishlar seanslar (sessions) deb ham ataladi.
Seans qatlamini yaxshi ifodalaydigan keng tarqalgan protokollar:
- SOCKS - Paketlarni proksi-server orqali yuborish uchun protokol.
- NetBIOS - Seanslar o‘rnatish va nomlarni aniqlash (resolve) uchun eskiroq Windows protokoli.
- SIP ("Session Initiation Protocol") - VOIP ("Voice Over IP") orqali aloqa qilish uchun
4-qatlam - Transport
Ilovalarning tarmoqda ifodalanishiga imkon beruvchi qatlam.
Bu qatlamdagi ba’zi mashhur ilovalar:
- TCP ("Transmission Control Protocol") - Ko‘plab ilovalar uchun ishlatiladi; barqarorlikni, istalgan vaqtda qancha ma’lumot yuborish mumkinligini nazorat qilishni, ishonchlilikni va boshqa imkoniyatlarni ta’minlaydi.
- UDP ("User Datagram Protocol") - Ko‘plab xizmatlar uchun ishlatiladigan yengil va tezkor protokol.
- QUIC ("Quick UDP Internet Connections") - Tezroq ulanishlar uchun ishlab chiqilgan protokol bo‘lib, HTTP protokolining 2-versiyasi bilan hamohang ishlaydi.
3-qatlam - Tarmoq
Paketlarni marshrutizatorlar orqali tarmoqlar o‘rtasida marshrutlash uchun javob beradigan qatlam.
Bu qatlamda quyidagi protokollar joylashgan:
- IP ("Internet Protocol") - Internetdan foydalanganda har kuni ishlatiladi. Ikki versiyada mavjud: IP 4-versiyasi va 6-versiyasi.
- ICMP ("Internet Control Message Protocol") - Tarmoq qurilmalari va tarmoq operatorlari tomonidan tarmoq ulanishlarini tashxislash, qurilmalarning xatolik holatlari haqida xabar yuborishi va ularga javob berishi hamda boshqa maqsadlar uchun ishlatiladi.
- IPSec ("Internet Protocol Security") - Ikki tarmoq qurilmasi o‘rtasida shifrlangan va xavfsiz ulanishlarni ta’minlaydi.
2-qatlam - Kanal (Link)
Kanal tarmoqlari, nomidan ko‘rinib turibdiki, tarmoq tugunlari ulangan haqiqiy aloqa kanallari (jismoniy ulanishlar) orqali paketlarni yuborish uchun mo‘ljallangan protokollardan iborat. Buni soddaroq tasavvur qilsak, kanal qatlami ma’lumotlarni jismoniy qatlamdan mantiqiy qatlamga (tarmoq qatlamiga) o‘tkazish uchun javob beradi.
Bu qatlamdagi protokollar qatoriga quyidagilar kiradi:
- Ethernet - Ko‘pchilik operatsion tizimlar tarmoqlarga jismoniy kabel orqali ulanishda foydalanadigan asosiy protokol.
- Wi-Fi ("Wireless Fidelity") - Tarmoqlarga radio signallari orqali ulanish uchun. U IEEE 802.11.xx deb ataluvchi protokollar oilasidan foydalanadi
- NDP ("Neighbor Discovery Protocol") - IP 6-versiyasi (IPv6) IPv6 orqali aloqa qilish uchun zarur ma’lumotlarni to‘plashda kanal qatlamida ushbu protokoldan foydalanadi
1-qatlam - Fizik (Physical)
Fizik qatlam bitlar va baytlarning jismoniy muhit orqali uzatilishiga imkon beruvchi signallarni ifodalaydi. Ular radio orqali yoki kabel bo‘ylab elektr signallari yoxud yorug‘lik, masalan, optik tola yordamida uzatilishi mumkin.
Fizik qatlam protokollariga misollar:
- CAN Bus ("Controller Area Network") - Mikrokontrollerlar va boshqa qurilmalarda kompyuter ishtirokisiz shunga o‘xshash boshqa qurilmalar bilan aloqa qilish uchun ishlatiladi. Ko‘pincha sanoat boshqaruv tizimlarida — ICS ("Industrial Control Systems") qo‘llaniladi.
- Ethernet fizik qatlami - Ethernet tomonidan fizik qatlamda sekundiga ko‘plab gigabitgacha tezlikda signallar yuborish uchun ishlatiladi.
- Bluetooth fizik qatlami - Bluetooth ham radio signallarini qanday yuborish va qabul qilish bo‘yicha o‘z spetsifikatsiyalariga ega.
W3Schools Pathfinder
Yutuqlaringizni kuzating – bu bepul!