Django bilan tanishuv

---

Django nima?

Django — Python yordamida veb-saytlar yaratishni osonlashtiradigan Python freymvorki.

Django murakkab ishlarni o‘z zimmasiga oladi, shunda siz veb-ilovalaringizni yaratishga to‘liq e’tibor qaratishingiz mumkin.

Django komponentlarni qayta ishlatishga alohida e’tibor beradi — bu tamoyil DRY (Don’t Repeat Yourself — o‘zingizni takrorlamang) deb ham ataladi. Shuningdek, u tizimga kirish (login) tizimi, ma’lumotlar bazasiga ulanish va CRUD amallari (Create Read Update Delete) kabi foydalanishga tayyor imkoniyatlar bilan birga keladi.

---

Django qanday ishlaydi?

Django MVT (Model View Template) dizayn andozasiga (design pattern) amal qiladi.

• Model — siz taqdim etmoqchi bo‘lgan ma’lumotlar, odatda ma’lumotlar bazasidan olingan ma’lumotlar.
• View (ko‘rinish) — foydalanuvchi so‘roviga asoslanib, tegishli shablon va kontentni qaytaradigan so‘rov ishlovchisi (request handler).
• Template (shablon) — veb-sahifaning tuzilishini (layout) va ma’lumotlarni qanday ko‘rsatish mantiqini o‘z ichiga olgan matnli fayl (masalan, HTML fayl).

---

Model

Model ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlarni taqdim etadi.

Django’da ma’lumotlar Object Relational Mapping (ORM) shaklida uzatiladi — bu ma’lumotlar bazalari bilan ishlashni osonlashtirish uchun yaratilgan texnika.

Ma’lumotlar bazasidan ma’lumot olishning eng keng tarqalgan usuli — SQL. SQL’ning bir kamchiligi shundaki, u bilan ishlash uchun ma’lumotlar bazasining tuzilishini ancha yaxshi tushunishingiz kerak.

Django ORM yordamida murakkab SQL operatorlarini (so‘rovlarini) yozmasdan turib ma’lumotlar bazasi bilan ishlashni osonlashtiradi.

Modellar odatda models.py nomli faylda joylashadi.

---

View

View — HTTP so‘rovlarni argument sifatida qabul qiladigan, tegishli model(lar)ni import qiladigan, shablonga qanday ma’lumot yuborishni aniqlaydigan va yakuniy natijani qaytaradigan funksiya yoki metod.

View’lar odatda views.py nomli faylda joylashadi.

---

---

Shablon

Shablon — natija qanday tarzda taqdim etilishi kerakligini tavsiflaydigan fayl.

Shablonlar ko‘pincha veb-sahifa tuzilishini tavsiflovchi HTML kodli .html fayllar bo‘ladi. Ular boshqa natijalarni taqdim etish uchun boshqa fayl formatlarida ham bo‘lishi mumkin, ammo biz .html fayllarga e’tibor qaratamiz.

Django sahifa tuzilishini tavsiflash uchun standart HTML’dan, mantiq qo‘shish uchun esa Django teglaridan foydalanadi:

<h1>My Homepage</h1>

<p>My name is {{ firstname }}.</p>

Ilovaning shablonlari templates nomli papkada joylashadi.

---

URL’lar

Django, shuningdek, veb-saytdagi turli sahifalar bo‘ylab harakatlanish imkonini ham beradi.

Foydalanuvchi biror URL’ni so‘raganda, Django uni qaysi view’ga yuborishni hal qiladi.

Bu urls.py nomli faylda amalga oshiriladi.

---

Xo‘sh, aslida nima sodir bo‘ladi?

Django’ni o‘rnatib, birinchi Django veb-ilovangizni yaratganingizdan so‘ng, brauzer URL’ni so‘raganda asosan quyidagilar sodir bo‘ladi:

1. Django URL’ni qabul qiladi, urls.py faylini tekshiradi va shu URL’ga mos keladigan view’ni chaqiradi.
2. views.py faylida joylashgan view tegishli modellarni tekshiradi.
3. Modellar models.py faylidan import qilinadi.
4. So‘ngra view ma’lumotlarni template papkasidagi belgilangan shablonga yuboradi.
5. Shablon HTML va Django teglaridan iborat bo‘lib, ma’lumotlar bilan birga tayyor HTML kontentni brauzerga qaytaradi.

Django bundan ancha ko‘p narsani qila oladi, lekin ushbu darslikda asosan aynan shularni o‘rganasiz — bular Django’da yaratilgan oddiy veb-ilovaning asosiy bosqichlaridir.

---

Django tarixi

Django 2003-yilda Lawrence Journal-World tomonidan gazetadagi qisqa muddatlarga ulgurish va bir vaqtning o‘zida tajribali veb-dasturchilarning talablarini qondirish maqsadida yaratilgan.

Ommaga ilk bor 2005-yil iyul oyida taqdim etilgan.

Django’ning so‘nggi versiyasi — 4.0.3 (2022-yil mart).

---

---