Veb qulaylik bilan tanishuv
Internet hamma uchun, ammo BIZ uni shunday qilmagunimizcha, u hamma uchun bo‘lmaydi.
Vint Cerf, 1999-yil 7-aprel
Qisqacha tarix
Har kim, qanday nogironligi bo‘lishidan qat’i nazar, vebdan teng foydalana olishi kerak, degan tamoyil yigirma yil oldin qanchalik muhim bo‘lgan bo‘lsa, bugun ham shunchalik muhim. Qo‘llaridan cheklangan tarzda foydalana oladigan, yaxshi eshitmaydigan yoki yaxshi ko‘rmaydigan hamda ma’lumotni boshqacha qabul qiladigan insonlar ham veb-saytlar va ilovalardan bemalol foydalana olishi kerak. Veb texnologiyalarda qulaylik uchun ko‘plab o‘rnatilgan imkoniyatlar mavjud va biz, veb-dasturchilar, hech bir foydalanuvchimizni chetda qoldirmaslik uchun ularni bilishimiz kerak.
Veb qulaylik tarixining aniq boshlanish nuqtasi yo‘q. Quyida keltirilgan muhim bosqichlar ro‘yxati to‘liq bo‘lishdan ancha yiroq. Bu asosiy tushunchalar bilan tanishtirish uchun qisqacha tarix.
Muhim bosqichlar
1995: Dr. Cynthia
Dr. Cynthia Waddel San-Xose shahrining Tenglikni ta’minlash boshqarmasi (Office of Equality Assurance) uchun veb-dizayn qulayligi standartini e’lon qildi. Standartdagi talablardan biri barcha rasmlarda muqobil matn bo‘lishi shartligi edi. Bu qoida bugun ham o‘z kuchida. Yana bir talab barcha sahifalar matnli brauzerlarni qo‘llab-quvvatlashi kerakligi edi. Matnli brauzerlar hanuz mavjud bo‘lsa-da, bugun bunga intilmaymiz.
Uning standarti boshqa taniqli standartlar va qo‘llanmalar uchun muhim boshlang‘ich nuqta bo‘lgan bo‘lsa-da, u ko‘proq Cynthia Says nomli qulaylikni tekshirish dasturi bilan tanilgan.
1996: Bobby
Bobby nomli qulaylikni tekshirish dasturi Cynthia Says’dan bir necha yil oldin chiqarilgan. Bobby hozirgi ko‘plab test vositalari kabi ishlagan: HTML kod qoidalar to‘plami asosida tekshirilgan va natijada muammolar ro‘yxati olingan. O‘sha paytda brauzer kengaytmalari hali mavjud bo‘lmagani uchun lokal HTML faylni yuklash kerak edi.
1997: Web Accessibility Initiative (WAI) – Veb qulaylik tashabbusi
Web Accessibility Initiative (Veb qulaylik tashabbusi) 1996-yilda W3C loyihasi sifatida boshlangan. Bu tashabbus asosan Web Content Accessibility Guidelines (WCAG – veb-kontent qulayligi bo‘yicha qo‘llanma) bilan mashhur. Ular veb qulaylik bo‘yicha turli strategiyalar va resurslarni ham taqdim etadi.
1999: Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 1.0
Tim Berners-Lee World Wide Web’ga asos solgan va undan hamma teng foydalanishini xohlagan. W3C veb qulaylik bo‘yicha 14 ta qo‘llanma va 65 ta nazorat nuqtasini e’lon qildi. Ularning ko‘pchiligi hanuz WCAG tarkibida. WCAG haqida keyingi modullardan birida batafsilroq to‘xtalamiz.
2001: Wave
Yana bir qulaylikni tekshirish vositasi. Dastlab Dr. Len Kasday tomonidan chiqarilgan, 2003-yilda esa uni WebAIM o‘z qo‘liga olgan. Hanuz ko‘plab dasturchilar va qulaylik mutaxassislari orasida mashhur vosita.
2005: VoiceOver ekran o‘quvchi dasturi
Ko‘plab ko‘zi ojiz insonlar ekran o‘quvchi dasturdan (screen reader) — ekrandagi ma’lumotni nutqqa aylantiradigan vositadan foydalanadi. VoiceOver — Apple mahsulotlariga o‘rnatilgan ekran o‘quvchi dastur. Bugungi kunda VoiceOver mobil qurilmalar uchun eng mashhur ekran o‘quvchi dastur, stol kompyuterlari va noutbuklarda esa mashhurlik bo‘yicha uchinchi o‘rinda. VoiceOver birinchi ekran o‘quvchi dastur emas edi, hatto birinchilarga yaqin ham emas. U ushbu qisqacha veb qulaylik tarixiga mobil qurilmalar bozoridagi yetakchi ulushi tufayli kiritilgan. VoiceOver faqat Apple mahsulotlari uchun mo‘ljallangan.
2007: NVDA ekran o‘quvchi dasturi
Yana bir mashhur ekran o‘quvchi dastur Jaws kabi qimmat ekran o‘quvchi dasturlarga muqobil sifatida chiqarildi. 2019-yilda u stol kompyuterlari va noutbuklar uchun eng ko‘p qo‘llaniladigan asosiy ekran o‘quvchi dasturga aylandi. NVDA faqat Microsoft Windows kompyuterlari uchun mo‘ljallangan.
2008: WCAG 2.0
Qo‘llanmaning ikkinchi versiyasi WCAG 1.0 ning yangilangan varianti edi. U qo‘llanmalarni to‘rtta tamoyilga ajratdi: idrok etiladigan (perceivable), boshqariladigan (operable), tushunarli (understandable) va mustahkam (robust).
2018: WCAG 2.1
Bu bugungi kunda eng ko‘p qo‘llaniladigan va amaldagi versiya. Tashkilotlar aynan unga muvofiq bo‘lishga harakat qiladi. Yangilangan versiyada sensorli ekranlar va mobil qurilmalar haqida yangi qo‘llanmalar, shuningdek, kognitiv nogironlik bo‘yicha qo‘shimcha qo‘llanmalar paydo bo‘ldi.
W3Schools Pathfinder
Yutuqlaringizni kuzating – bu bepul!