Xilma-xillik

---

Xilma-xillik

Dunyoda qariyb 8 milliard odam yashaydi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, bir milliarddan ortiq inson nogironlikka ega. Bu aholining taxminan 15 foizi demakdir. Ma’lumotdan foydalanish — inson huquqi.

Bu plakat hammasini aytib turibdi. Odamlar turlicha. Odamlar xilma-xil. Irqi, dini, kelib chiqqan mamlakati, gender identiteti, jinsiy orientatsiyasi, qobiliyati va nogironligi, so‘zlashadigan tili yoki yoshidan qat’i nazar, har bir insonni qabul qilishimiz kerak. Biz veb qulaylikni qobiliyatlar va nogironlik bilan bog‘liq deb o‘ylaymiz. Biroq u so‘zlashuv tillariga ham taalluqli. Kontentingiz boshqa til muhitidan kelgan insonlar ham oson tushunadigan tarzda yozilganmi? Barcha matnlar tarjima qilinishi uchun rasmlardagi matndan qochdingizmi? U yoshga ham taalluqli. Yosh o‘tgan sari qiyinchiliklar ham paydo bo‘ladi. Texnik qiyinchiliklar. Kognitiv qiyinchiliklar. Harakatlanishdagi qiyinchiliklar.

---

---

Qobiliyatlar xilma-xilligi

Nogironlik — bu "ha" yoki "yo‘q" degani emas. Barcha odamlar turli sabablarga ko‘ra eshitish, kognitiv, jismoniy, nutq va ko‘rish bilan bog‘liq turli darajadagi cheklovlarni boshdan kechiradi. Biz qariymiz. Sog‘lig‘imiz o‘zgaradi. Yaxshi va yomon kunlarimiz bo‘ladi. Kasal bo‘lamiz. Baxtsiz hodisalar, jarrohlik amaliyotlari va dori-darmonlar tufayli vaqtinchalik cheklovlarga duch kelamiz. Atrofimizdagi muhit va vaziyat tufayli vaziyatga bog‘liq cheklovlarga ega bo‘lamiz. Bu spektr juda keng.

---

Nogironlik guruhlari

Nogironlikni beshta guruhga ajratish mumkin:

Eshitish

Eshitish qobiliyatini yo‘qotgan insonlar. Audio uchun matnli transkripsiya, video uchun esa subtitrlarni unutmang.

Kognitiv, o‘quv va nevrologik

Ma’lumotni tushunishda qiyinchilikka duch kelishi mumkin bo‘lgan insonlar. Aniq tuzilma, izchil nomlash, oldindan taxmin qilinadigan havolalar va sodda tilni unutmang. Bu qobiliyati yoki nogironligidan qat’i nazar, hammaga yordam beradi.

Jismoniy

Mushaklarni boshqarish yoki sezish qobiliyati cheklangan, bo‘g‘imlari kasallangan yoki qo‘l-oyog‘i yo‘q insonlar. Switch qurilmalari va ovozni tanish kabi yordamchi texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlashni hamda nishon o‘lchamlari yetarli bo‘lishini unutmang. Nishon o‘lchami (target size) — interaktiv elementning, ya’ni bosiladigan yoki teginiladigan hududning o‘lchami.

Nutq

Ba’zi insonlar gapira olmaydi. Xizmatingizni faqat ovozga asoslangan qilib qo‘ymang.

Ko‘rish

Ko‘rish qobiliyati pasaygan insonlar. Matn va rasmlarni kattalashtirish mumkinligiga, yetarli kontrast qo‘llaganingizga, faqat rangga tayanmaganingizga va kontent matnni nutqqa aylantirishni (text-to-speech) qo‘llab-quvvatlashiga ishonch hosil qiling.

---

Doimiy, vaqtinchalik va vaziyatga bog‘liq nogironlik

Veb qulaylik faqat doimiy nogironlik bilan bog‘liq emas.

Teginish

• Bir qo‘lli inson doimiy nogironlikka ega
• Qo‘li singan inson vaqtinchalik nogironlikka ega
• Bir qo‘lida chaqaloq ko‘tarib turgan yosh ota-ona vaziyatga bog‘liq nogironlikka ega

Ko‘rish

• Ko‘zi ojiz inson doimiy nogironlikka ega
• Katarakta vaqtinchalik bo‘lishi mumkin
• Diqqati chalg‘igan haydovchi vaziyatga bog‘liq nogironlikka ega

Eshitish

• Kar inson doimiy nogironlikka ega
• Quloq yallig‘lanishi vaqtinchalik holat
• Barmen vaziyatga bog‘liq nogironlikka ega

Gapirish

• Gapira olmaydigan inson doimiy nogironlikka ega
• Laringit bilan og‘rigan inson vaqtinchalik nogironlikka ega
• Kuchli aksent bilan gapiradigan inson vaziyatga bog‘liq nogironlikka ega

---

Siz foydalanuvchi emassiz

Doimo yodda tuting: siz foydalanuvchi emassiz. Dizaynerlar va dasturchilar sifatida biz ko‘pincha o‘zimiz foydalana oladigan, kira oladigan va tushuna oladigan narsa boshqalar uchun ham yetarlicha yaxshi deb o‘ylaymiz.

---